Бүген Дәүләт Советы утырышында беренче укылышта һәм тулаем алганда 2025 елда Татарстан Республикасы бюджеты үтәлеше турында закон проекты кабул ителде.

Татарстан Республикасы финанс министры Марат Фәйзрахманов билгеләп үткәнчә, Татарстан Республикасы Бюджет кодексының 97 статьясы белән республика Рәисе тарафыннан Дәүләт Советына узган финанс елында Татарстан Республикасы бюджеты үтәлеше турында хисап кертү регламентлана. Агымдагы елның 15 маенда Дәүләт Советына 2025 ел өчен хисап кертелгән. «Бюджетның керем өлешен үтәүгә, беренче чиратта, республика эшчәнлегенең төп макроикътисадый нәтиҗәләре йогынты ясады, алар арасында –чагыштырма бәяләрдә 5,7 трлн. сум, ягъни 102,9% үсеш белән тулай төбәк продукты, – дип билгеләп үтте министр. – Бюджет керемнәрен, таможня җыемнарын һәм пошлиналарын, социаль фондларга түләүләрне мобилизацияләү Татарстан Республикасы территориясендә сизелерлек динамика күрсәтте. Узган ел белән чагыштырганда үсеш 11% тәшкил итте һәм 2,1 трлн. сум булды. Бу суммадан салым һәм салым булмаган керемнәр барлык дәрәҗәдәге бюджетларга 1,8 трлн. сум тәшкил итте».

2025 елда берләштерелгән бюджетның керем өлешенә 4% ка үсеш белән 725 млрд сум күчерелгән, шул исәптән салым һәм салым булмаган керемнәр – 602 млрд сум. Үз керемнәре күләме буенча Россия Федерациясе субъектлары арасында республика, 2024 ел позициясен саклап, дүртенче урынны алды. 2025 елда Татарстан Республикасы бюджеты үтәлеше 605 млрд сум тәшкил итте, шул исәптән бюджетның салым һәм салым булмаган керемнәре – 493 млрд сум. Үз салым керемнәрендә аеруча әһәмиятлесе – республика бюджетына һәм җирле бюджетларга керә торган физик затлар керемнәренә салым. Татарстан Республикасы бюджетына – 156 млрд. сум, җирле бюджетларга 68 млрд. сум күчерелгән. Салым керүнең уңай динамикасына икътисадта уртача хезмәт хакының үсеше йогынты ясаган. «Тотылган чыгымнар бюджет өлкәсе хезмәткәрләренә хезмәт хакын вакытында һәм тулы күләмдә түләргә, казна, бюджет һәм автоном учреждениеләр эшчәнлеген вакыты чыккан бурычлар тудырмыйча финансларга, дәүләт программаларын һәм илкүләм проектларны гамәлгә ашырырга, социаль өлкәгә, юл төзелешенә, торак-коммуналь хуҗалыгына, төзекләндерүгә инвестицияләр җибәрергә, федераль һәм республика дәрәҗәсендәге спорт чараларын уздыруга мөмкинлек бирде», – дип аңлатты Марат Фәйзрахманов.

Финанс министры шулай ук чыгымнарның иң эре бүлекләренә тукталды. «Милли икътисад» бүлеге буенча чыгымнар 215 млрд сум күләмендә үтәлгән. Бу бүлеккә «Авыл хуҗалыгы һәм балыкчылык», «Юл хуҗалыгы» бүлекчәләре буенча чыгымнар керә, алар буенча чыгымнар 98 млрд сум тәшкил иткән.  «Торак-коммуналь хуҗалык»ка 42 млрд сум җибәрелгән. Күпфатирлы йортларга капиталь ремонт программасы кысаларында республикада 880 йорт ремонтланган. Учреждениеләрне һәм социаль өлкә чараларын финанслау чыгымнары 384 млрд сум тәшкил иткән, республика бюджеты буенча – 311 млрд сум. Министр билгеләп үткәнчә, социаль өлкәдә финанслауда иң күләмлесе – «Мәгариф» бүлеге. Бу бүлек буенча чыгымнарга 97 млрд сум юнәлдерелгән. Федераль бюджеттан – 10,5 млрд сум. Бүлеп бирелгән акчалар мәгариф өлкәсендә планлаштырылган чараларны үткәрергә, төп белем бирү программаларын гамәлгә ашыру бурычларын үтәргә мөмкинлек бирде. «Сәламәтлек саклау» бүлеге буенча бюджет чыгымнары, медицина иминияте акчаларын да кертеп, 150 млрд сум тәшкил иткән, шул исәптән республика бюджеты акчалары исәбеннән – 69 млрд сум. Федераль бюджеттан чыгымнар 7,8 млрд сум тәшкил иткән.

Акчаларның гомуми күләме исәбенә медицина учреждениеләрен карап тоту, сәламәтлек саклау өлкәсендә үзәкләштерелгән чаралар уздыру тәэмин ителгән, социаль әһәмияткә ия булган федераль һәм республика программалары гамәлгә ашырылган. «Социаль сәясәт» бүлеге чараларын финанслауга Татарстан Республикасы бюджетыннан, социаль тәэмин итү учреждениеләрен карап тоту чыгымнарын да кертеп, 74 млрд сум җибәрелгән, бу республиканың халыкка адреслы социаль ярдәм күрсәтү буенча йөкләмәләрен үтәүне тәэмин итәргә мөмкинлек биргән. Бүлек буенча федераль акча 4,9 млрд сум тәшкил иткән.

2025 ел өчен бюджет үтәлеше йомгаклары буенча документ түбәндәге күләмнәрдә төзелгән: керемнәр – 605 млрд 136 млн 567 мең 700 сум, чыгымнар – 605 млрд 387 млн. 984 мең 200 сум, чыгымнарның керемнәрдән артуы – 251 млн 416 мең 500 сум.

2025 елның финанс нәтиҗәләрен үз чыгышында бюджет, салымнар һәм финанслар комитеты рәисе Леонид Якунин тәкъдим итте. Тәкъдим ителгән закон проектын шәрехләп, ул бюджет үтәлеше турындагы гавами хисап – ул мәҗбүри процедура гына түгел, дип билгеләде. «Саннарның үтә күренмәлелеге хакимият һәм гражданнар арасындагы элемтәне ныгыта, ресурсларның кая юнәлдерелүен һәм нинди нәтиҗәләр алынуын һәркемгә аңларга мөмкинлек бирә, – дип белдерде Леонид Якунин. – Шуны билгеләп үтәргә кирәк, бюджетның соңгы күрсәткечләреннән һәм юнәлешләр буенча бераз яңадан бүленешләрдән соң йомгаклау әйләнешләре узды. Республика икътисады 2025 елда күп санлы сынаулар шартларында эшләде. Тышкы чикләүләр һәм эчке трансформация тотрыклылыкны таләп итте. Федераль һәм төбәк дәрәҗәсендә кабул ителгән карарлар, башкарма органнарның тыгыз эше белән бергә, бюджет йөкләмәләрен тотрыклы үтәүне тәэмин итте».

Бюджетны формалаштыруның төп чыганаклары дип Леонид Якунин табышка һәм физик затлар керемнәренә салымнарны атады. «Физик затлар керемнәренә салымнар буенча планны арттырып үтәү – 103,2% хезмәт хакының тотрыклы үсүе белән бәйле. Системалы контроль, даими мониторинг һәм ведомствоара хезмәттәшлек салымнарның барлык төрләре буенча диярлек планлаштырылган күләмдә яки аннан да югарырак күләмдә керемнәрне тәэмин итәргә мөмкинлек бирде», – дип ассызыклады Леонид Якунин.

Бюджет үтәлеше турында сөйләгәндә, Леонид Якунин билгеләп үткәнчә, ул минималь арту белән килеп чыккан. «2025 елда бюджет чыгымнары 605,4 млрд сум тәшкил итте. Бюджет үтәлеше чыгымнарның керемнәрдән минималь артуы белән 251,4 млн сум күләмендә барлыкка килде, бу бюджет планлаштыруының югары төгәллеге турында сөйли, – дип белдерде Леонид Якунин. – Акчалар традицион рәвештә социаль өлкәгә һәм инфраструктураны үстерүгә юнәлдерелде. Илкүләм проектлар кысаларында республика казнасыннан 46,5 млрд сум бүлеп бирелгән, шуның 26,4 млрд сумы – федераль акчалар. Барлык планлы чыгымнар да үтәлде, дип билгеләп үтәм».

Леонид Якунин Дәүләт программаларын гамәлгә ашыруга аерым тукталды. Аның әйтүенчә, гражданнарга социаль ярдәм күрсәтүгә аерым басым ясалган. Бу максатларга 73,7 млрд сумнан артык акча юнәлдерелгән. Балалы гаиләләр, аз керемле гражданнар, инвалидлар, ветераннар һәм башка категорияләр ярдәм алган. Өстенлекле чыгымнар арасында – ятим балаларны торак белән тәэмин итү, өлкән яшьтәге гражданнарны озак вакыт карау, махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаиләләренә ярдәм итү. Республика инфраструктураны актив үстерүне дәвам иткән. Юл хуҗалыгына 98,1 млрд сум юнәлдерелгән, шул исәптән автомобиль юлларын төзүгә, реконструкцияләүгә һәм ремонтлауга. Казанда метрополитен төзелеше аерым юнәлеш булып тора, бу максатларга 10,7 млрд сум бүлеп бирелгән. Коммуналь инфраструктура системаларын модернизацияләү буенча масштаблы программа 12,6 млрд сумнан артык күләмдә финансланган. Ишегалды территорияләрен төзекләндерүгә 10 млрд сум юнәлдерелгән. «Бюджетны карау ел дәвамында халык алдында, җәмәгатьчелек һәм массакүләм мәгълүмат чаралары катнашында узды. Мондый практика хакимият органнары эшенең аерылгысыз өлеше булып калырга тиеш дип ышанам, – дип ассызыклады профильле комитет рәисе. – Республика Хисап палатасы, барлык күрсәткечләрнең дөреслеген раслап, закон проектына уңай һәм җентекле бәяләмә бирде. Тышкы чакыруларны һәм эчке үзгәртеп коруларны саклап калу шартларында Хөкүмәт финанс системасының тотрыклылыгын саклап кала алды, өстенлекле һәм агымдагы бурычларны финанслауны тәэмин итте, шулай ук алга таба эшләү өчен ныклык запасын булдырды. Бизнеска да бюджет каршында үз бурычларын үтәү мөмкинлеге өчен рәхмәт әйтергә кирәк».

Татарстан Республикасы Бюджет кодексының 97.4 статьясы нигезендә Хисап палатасы Рәисе урынбасары Альберт Вәлиев 2025 елда Татарстан Республикасы бюджеты үтәлеше турындагы Хисапны тышкы тикшерү нәтиҗәләрен тәкъдим итте. «Бүген карала торган Хисап бюджет законнары таләпләренә һәм аларны үстерүдә кабул ителгән Россия Федерациясе Финанс министрлыгы актларына туры килә. Акчаларны бюджет турындагы законда каралмаган максатларга юнәлтү, чыгым йөкләмәләрен нигезсез кабул итү, финанслау белән тәэмин ителмәгән кредит бурычлары барлыкка килү фактлары билгеләнмәде. Хисап палатасы керемнәрнең расланырга тиешле күләмнәренең, тотылган чыгымнарның һәм дефицит күләменең дөреслеген раслый», – дип йомгаклады сүзен Альберт Вәлиев.